Naučnici iz Berlina eksperimentalno su potvrdili teorijska predviđanja sarajevskog fizičara i akademika Dejana Miloševića, čime je ostvaren značajan doprinos istraživanju svjetlosti i procesa koji se odvijaju unutar atoma. Rezultati ovog međunarodnog istraživanja objavljeni su u uglednom naučnom časopisu Physical Review Research.
Sadržaj se nastavlja nakon oglasa
Kako piše Bosnia & Herzegovina Futures Foundation, riječ je o važnom naučnom dostignuću koje potvrđuje višedecenijski rad profesora Miloševića, ali i pokazuje da istraživači iz Bosne i Hercegovine mogu imati značajnu ulogu u razvoju savremene svjetske nauke.
Istraživanje je provedeno na Max Born institutu u Berlinu, a rezultati su objavljeni 11. maja 2026. godine. Autori naučnog rada su N. Zhavoronkov, U. Bengs i Dejan Milošević, koji je učestvovao u teorijskom objašnjenju i simulaciji eksperimentalnih rezultata.
Šta su naučnici zapravo otkrili?
U središtu istraživanja nalazi se način proizvodnje i kontrole ekstremnog ultraljubičastog zračenja, poznatog kao XUV, koje naučnicima omogućava detaljnije proučavanje materije i ponašanja elektrona.
Kada snažna laserska svjetlost djeluje na atom, može osloboditi elektron, ubrzati ga i omogućiti njegov povratak matičnom ionu. Pri tome se oslobađa energija u obliku svjetlosti znatno veće frekvencije od početnog laserskog zračenja.
Ovaj proces poznat je kao generiranje viših harmonika.
Poseban izazov za fizičare predstavlja kontrola polarizacije takve svjetlosti, odnosno načina na koji se okreće njeno električno polje.
Milošević je još 2000. godine, zajedno s međunarodnim saradnicima, razradio teorijske modele koji objašnjavaju kako se kombinacijom dva laserska polja mogu proizvoditi cirkularno polarizirani viši harmonici.
Svoja istraživanja dodatno je unaprijedio 2015. godine, pokazujući kako se mogu dobiti određene karakteristike zračenja koje su posebno korisne za proučavanje materije.
Eksperiment u Berlinu potvrdio predviđanja
U najnovijem istraživanju naučnici su kombinovali laserska polja različitih talasnih dužina, od 1.200 i 400 nanometara.
Podešavanjem njihovog intenziteta uspjeli su proizvesti zračenje s izraženom željenom polarizacijom te eksperimentalno provjeriti pravila koja određuju karakteristike emitovane svjetlosti.
Mjerenja su pokazala vrijednosti eliptičnosti veće od 0,9, pri čemu vrijednost jedan označava idealnu cirkularnu polarizaciju.
Ovakvi rezultati predstavljaju dodatnu eksperimentalnu potvrdu teorijskih modela na kojima je Milošević radio godinama.
Važno je naglasiti da cirkularno polarizirano zračenje nije prvi put proizvedeno ovim eksperimentom, ali je ostvaren značajan napredak u njegovoj preciznoj kontroli.
Zašto je ovo važno za budućnost nauke?
Ovakva istraživanja otvaraju dodatne mogućnosti za proučavanje izuzetno brzih procesa unutar atoma i molekula, kao i magnetnih karakteristika različitih materijala.
Posebno su povezana s atosekundnom fizikom, granom nauke koja proučava procese koji traju nezamislivo kratko, svega milijarditi dio milijarditog dijela sekunde.
Značaj ovog područja potvrđen je i Nobelovom nagradom za fiziku 2023. godine, dodijeljenom za razvoj eksperimentalnih metoda kojima je omogućeno proučavanje kretanja elektrona u tako kratkim vremenskim intervalima.
Od Sarajeva do svjetskih laboratorija
Dejan Milošević rođen je 1959. godine u Sarajevu. Diplomirao je fiziku na Univerzitetu u Sarajevu 1981. godine, dok je magistrirao i doktorirao u Beogradu.
Redovni član Akademije nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine postao je 2012. godine.
Tokom bogate naučne karijere bavio se istraživanjima laserske fizike, optike i interakcije svjetlosti s materijom. Osnivač je i voditelj naučnoistraživačke grupe Samophys na Prirodno-matematičkom fakultetu Univerziteta u Sarajevu.
Njegov doprinos prepoznat je i na međunarodnom nivou, uključujući priznanja stručnog društva Optica.
Berlinski eksperiment predstavlja još jednu potvrdu značaja njegovog dugogodišnjeg naučnog rada.
Istovremeno, ovaj uspjeh pokazuje da vrhunska naučna dostignuća ne moraju biti rezervisana isključivo za istraživače iz najvećih svjetskih naučnih centara.
Doprinos akademika Dejana Miloševića potvrđuje da i znanje razvijano na univerzitetima u Bosni i Hercegovini može biti važan dio istraživanja koja pomjeraju granice savremene fizike.
