Danas, kada se na Prenju ili Čvrsnici dogodi nesreća, poziv gorskim spasiocima podrazumijeva angažovanje organizovane ekipe, obučenih ljudi, užadi, nosila, radio-veza i druge opreme potrebne za sigurno izvlačenje unesrećenih.
Prije više od sedam decenija situacija je bila potpuno drugačija.
Planinari i mještani morali su se oslanjati na vlastito poznavanje planine, fizičku snagu, improvizovanu opremu i međusobnu solidarnost. Povrijeđene su preko stijena, sipara, šuma i planinskih prijevoja satima nosili na rukama, nerijetko tokom noći i u izuzetno teškim vremenskim uslovima.
Nekoliko nesreća koje su se dogodile između 1949. i 1953. godine pokazalo je koliko je Jablanici, smještenoj između Prenja i Čvrsnice, potrebna organizovana služba gorskog spašavanja.
Jedna od najdramatičnijih akcija dogodila se u ljeto 1949. godine na Čvrsnici.
Pad u stijeni Ploče
Tokom alpinističkog tabora na Čvrsnici alpinista Stjepan Brlečić doživio je težak pad u barijeri stijene brda Ploča. Pri padu je slomio obje noge i ostao nepokretan na izuzetno zahtjevnom planinskom terenu.
Na ovom području tada nije postojala organizovana stanica Gorske službe spašavanja. Nije bilo savremenih nosila, komunikacijske opreme niti mogućnosti da se pomoć brzo dopremi iz zraka.
Jedini način da Brlečić bude spašen bio je da ga drugi planinari vlastitim rukama iznesu iz stijene.
Prema historijskom zapisu koji je pripremio jablanički planinar i hroničar Bećir Behrem, evakuacija povrijeđenog alpiniste počela je u ponoć. Transport preko teškog terena do planinarske kuće pod Vilincem trajao je punih devet sati.
Teško povrijeđenog čovjeka trebalo je zaštititi od dodatnih povreda, iznijeti iz stijene i prenijeti preko surovog planinskog terena. Sve se odvijalo tokom noći, bez opreme i tehnologije koja je danas dostupna gorskim spasiocima.
Dolaskom do kuće pod Vilincem akcija nije bila završena.
Narednog dana Brlečić je preko Muharnice spušten u Doljane, a zatim prevezen u Jablanicu. Odatle je vozom upućen na liječenje u Zagreb.
Bio je to izuzetno dug put od mjesta pada do bolničkog liječenja: od stijene Ploče, preko Vilinca i Muharnice, do Doljana i Jablanice, a zatim željeznicom prema Zagrebu.
Ova akcija jasno je pokazala koliko su planinari na Prenju i Čvrsnici bili izloženi opasnostima i koliko je na ovom području bila potrebna organizovana služba spašavanja.
Mećava na Prenju odnijela dva mlada života
Iste 1949. godine dogodila se još jedna nesreća koja je ostala duboko zapisana u planinarskoj historiji Bosne i Hercegovine.
Slovenačke planinarke Ada Modić i Marija Hribar krenule su 19. augusta s Boračkog jezera prema planinarskom domu Jezerce na Prenju. Dan je počeo sunčano, ali se vrijeme oko 15 sati naglo promijenilo.
Planinu su zahvatili hladan vjetar, ledena kiša i snijeg, dok se temperatura spustila približno do nule. Djevojke su bile u ljetnoj opremi i, iako su se nalazile nadomak doma, u nevremenu su skrenule s pravca i počele lutati.
Nakon približno dva sata mećava se smirila, ali su obje djevojke izgubile život.
Njihova tragedija pokazala je koliko se brzo vremenski uslovi na Prenju mogu promijeniti. Sunčan ljetni dan za veoma kratko vrijeme može prerasti u borbu za preživljavanje.
U to vrijeme nije bilo mobilnih telefona, satelitske navigacije ni savremenih meteoroloških upozorenja. Ako bi se planinar izgubio ili povrijedio, vijest o nesreći često bi stigla tek nakon nekoliko sati, a potraga se organizovala među planinarima i mještanima koji su se u tom trenutku mogli okupiti.
Nove nesreće pojačale potrebu za organizovanom službom
Nesreće nisu prestajale.
Godine 1951. prilikom vježbe na stijeni Babin zub na Darivi smrtno je stradao Hidajet Haračić – Hari.
Krajem februara 1953. godine na Prenju je smrtno stradao i zagrebački alpinista Mladen Škreb.
Niz teških nesreća dodatno je ukazao na potrebu uspostavljanja organizovane službe čiji bi članovi bili obučeni za traganje, pružanje prve pomoći i transport povrijeđenih s nepristupačnih terena.
Jablanica je zbog svog položaja imala posebno važnu ulogu. Smještena je između Prenja i Čvrsnice, planina koje su već tada privlačile posjetioce iz različitih krajeva tadašnje države.
Sa sve većim brojem uspona rasla je i mogućnost novih nesreća, dok su pomoć uglavnom pružali iskusni planinari, mještani i članovi planinarskih društava.
Postajalo je jasno da dobra volja i poznavanje terena, iako neprocjenjivi, više nisu bili dovoljni. Bila je potrebna stalna ekipa, unaprijed određeni ljudi, stručna obuka i organizacija koja bi znala kako reagovati u najtežim trenucima.
Formiranje prve stanice-baze GSS-a
Prema sačuvanom zapisu Bećira Behrema, 12. juna 1957. godine održana je skupština na kojoj je jedna od posebno važnih tačaka dnevnog reda bilo formiranje stanice-baze Gorske službe spašavanja u Jablanici.
Skupštini je prisustvovao i Miroslav Vojčić, delegat Planinarskog saveza Bosne i Hercegovine.
O značaju buduće službe govorio je Vlado Stermšek. Ukazao je na poseban položaj Jablanice između Prenja i Čvrsnice, planinskih masiva koji su postajali omiljena odredišta planinara iz cijele zemlje.
Bilo je predviđeno da stanicu čine dobrovoljci iz reda najboljih i najiskusnijih planinara, sposobni kretati se planinama u svim godišnjim dobima.
U sačuvanom zapisu otvoreno se govorilo i o tadašnjim ograničenjima. Društvo nije imalo dovoljno obučenih alpinista, pa je zamišljeno da se stanica u početku bavi osnovnim zadacima, a zatim svoje sposobnosti razvija kroz posebne kurseve i obuke GSS-a.
Skupština je jednoglasno odobrila formiranje stanice-baze, a njenu prvu ekipu činili su:
- inženjer Zoran Ivanović;
- Vlado Stermšek, član GSS-a Slovenije;
- Stanko Hren, član GSS-a Slovenije;
- Hajrudin Kadić;
- Karlo Gardevski.
Za rukovodioca ekipe izabran je najiskusniji među njima, Stanko Hren.
Tako je Jablanica dobila prvu organizovanu stanicu-bazu spremnu reagovati kada se na Prenju ili Čvrsnici dogodi nesreća.
Od stanice-baze do današnjeg GSS-a
Kada se govori o počecima GSS-a u Jablanici, važno je razlikovati dvije organizacione faze.
Prva stanica-baza Gorske službe spašavanja formirana je 1957. godine kao interna služba planinarske organizacije. Današnje zasebno udruženje „Gorska služba spašavanja – Stanica Jablanica“ osnovano je 24. aprila 2012. godine.
Zbog toga 1957. predstavlja početak organizovanog gorskog spašavanja u okviru jablaničkog planinarstva, dok se 2012. odnosi na osnivanje današnje samostalne organizacije.
U dostupnim historijskim izvorima postoji i razlika u vezi s godinom ujedinjenja planinarskih društava. Behremov zapis navodi da su se društva „Vilinac“ i „Čvrsnica“ objedinila na skupštini 12. juna 1957, dok historijski pregled PSD „Vilinac“ kao godinu njihovog spajanja navodi 1961.
Za konačno razjašnjenje tog administrativnog pitanja bilo bi potrebno pregledati originalne skupštinske zapisnike i registracijsku dokumentaciju. Međutim, ta razlika ne mijenja osnovnu činjenicu da je odluka o formiranju stanice-baze GSS-a donesena 1957. godine.
Znanje se prenosilo novim generacijama
Formiranje stanice nije predstavljalo završetak, nego početak razvoja organizovanog gorskog spašavanja u Jablanici.
Članovi su prolazili seminare, ljetne i zimske obuke te redovne provjere sposobnosti. Učili su pružanje prve pomoći, izradu improvizovanih nosila, osiguravanje unesrećenih, transport preko stijena i djelovanje u zimskim uslovima.
Posebno važan događaj održan je u novembru 1975. godine, kada je PD „Vilinac“ organizovao zimski tečaj GSS-a za područje Hercegovine na Vitlenici i Muharnici.
Na obuci je učestvovalo 26 budućih spasilaca iz planinarskih društava „Prenj“, „Borašnica“ i „Vilinac“.
Iz Jablanice su tečaj uspješno završili Neđad Begović, Slavko Ristić, Kasim Behrem, Đemal Šišić, Ismet Cokić, Sead Omerović, Rasim Tatar, Mirsad Omerović, Fuad Begović i Šućrija Hadžiomerović.
Sačuvane su i fotografije s ove obuke. Na njima se vide polaznici ispred kuće pod Vilincem te vježbe izrade improvizovanih sredstava za osiguravanje i transport unesrećenih na Vitlenici.
Upravo su takve obuke postepeno stvarale generacije ljudi spremnih krenuti prema unesrećenom onda kada svi drugi pokušavaju sići s planine.
Priča o humanosti, hrabrosti i odgovornosti
Nastanak prve stanice GSS-a u Jablanici nije bio rezultat administrativne odluke donesene bez povoda.
Iza te odluke stajale su stvarne nesreće.
Stajala je noć u kojoj su planinari teško povrijeđenog Stjepana Brlečića devet sati nosili do kuće pod Vilincem.
Stajala je tragedija Ade Modić i Marije Hribar, koje su na Prenju izgubile život nakon iznenadne ljetne mećave.
Stajala su i druga stradanja koja su pokazala da ljubav prema planini mora biti praćena znanjem, pripremom i organizovanom pomoći.
Ljudi koji su formirali prvu jablaničku stanicu nisu raspolagali današnjom opremom i tehnologijom. Imali su iskustvo, poznavanje terena i spremnost izložiti vlastiti život opasnosti kako bi spasili tuđi.
Njihova odluka ostala je važan dio historije Jablanice i njenog planinarstva, ali i temelj tradicije organizovanog gorskog spašavanja koja traje do danas.
Jer priča o Gorskoj službi spašavanja nije samo priča o nesrećama na Prenju i Čvrsnici.
To je priča o ljudima koji su odlučili da na planini niko ne smije ostati sam.
Izvori: historijski zapis „Stanica GSS-a – Zapisom protiv zaborava“, pripremio Bećir Behrem; PSD „Vilinac“ Jablanica; arhivski prikazi historije planinarstva na Prenju i Čvrsnici; javno dostupni podaci GSS-a – Stanica Jablanica
