Danas se priča o eksploataciji i obradi kamena u Jablanici gotovo automatski povezuje s preduzećem „Granit“. Ipak, počeci industrije koja će obilježiti razvoj ovog mjesta izgledali su potpuno drugačije.
Sadržaj se nastavlja nakon oglasa
Prije velikog preduzeća i organizovane poslijeratne proizvodnje, jablanički kamen eksploatisali su brojni privatni koncesionari.
Historijski zapisi početak njegove organizovane eksploatacije smještaju u 1920. godinu. Kao jedan od pionira pojavljuje se danas gotovo zaboravljeno ime – klesar Franjo Rothan.
Nakon njega posao s jablaničkim kamenom privukao je još desetak koncesionara. Među značajnijim poslodavcima spominju se Dušan Mihajlović, braća Dragutin i Anton Ras iz Zagreba, Evgenije Lapčević zvani Rusan, Franjo Miler, mostarski trgovac Šerif Arnautović i Nikola Ćećez.
Sadržaj se nastavlja ispod oglasa
Iz te grupe posebno su se izdvojili Dušan Mihajlović i Dragutin Ras.
Njihova preduzeća nalazila su se na suprotnim stranama Neretve – Mihajlovićevo na desnoj, a Rasovo na lijevoj obali rijeke.
Klesar Franjo Rothan i početak eksploatacije
Nalazišta kvalitetnog kamena na području Jablanice bila su poznata mnogo prije nego što je počela njegova ozbiljnija privredna eksploatacija.
Prema historijskim zapisima, upravo je klesar Franjo Rothan početkom 1920-ih prepoznao mogućnosti kamena na području Bukova poda. Počeo ga je ispitivati i uspio dobiti državnu koncesiju za eksploataciju.
Rothan, međutim, nije dugo ostao sam.
Za njim je u relativno kratkom periodu krenulo još desetak koncesionara. Privlačili su ih kvalitet kamena, mogućnost plasmana i razvoj tržišta za materijal koji će kasnije postati jedan od najpoznatijih proizvoda vezanih za Jablanicu.
Tako počeci jablaničke kamenarske industrije nisu bili vezani za jedno veliko preduzeće. Naprotiv, radilo se o nizu privatnih kamenoloma, koncesija i poduzetnika.
Dušan Mihajlović 1922. osniva „Neretvu“
Među njima se naročito izdvojio Dušan Mihajlović.
Historijski izvori navode da je 1922. godine formirao komanditno društvo za proizvodnju granita „Neretva“ – Sarajevo, koje je imalo kamenolom u Bukovu podu kod Jablanice.
Posao više nije podrazumijevao samo vađenje kamenih blokova.
Uz kamenolom su postojala postrojenja za obradu kamena namijenjenog građevinarstvu, ukrasnim oblogama i izradi spomenika.
Za stručne kamenarske poslove Mihajlović je dovodio majstore klesare iz Slovenije, Dalmacije i Makedonije.
Tačan obim tadašnje proizvodnje nije pouzdano utvrđen, ali historijski zapisi navode da su obrađene kamene ploče počele odlaziti i na inostrano tržište.
Jablanički kamen tako je već tokom međuratnog perioda postao mnogo više od lokalne sirovine.
Ras na jednoj, Mihajlović na drugoj obali Neretve
Mihajlović nije bio jedini veliki poslodavac.
U izvorima se među značajnijim imenima početnog perioda eksploatacije jablaničkog gabra navode braća Dragutin i Anton Ras iz Zagreba, Evgenije Lapčević zvani Rusan, Franjo Miler, Šerif Arnautović, trgovac iz Mostara, te Nikola Ćećez.
Od tadašnjih koncesionara i poslodavaca posebno su se izdvojili Mihajlović i Dragutin Ras, koji su razvili vlastita preduzeća.
A jedan detalj iz tog vremena posebno je zanimljiv.
Dušan Mihajlović imao je preduzeće na desnoj, a Dragutin Ras na lijevoj obali Neretve.
Dva velika kamenarska poslodavca tadašnje Jablanice tako su praktično djelovala jedan nasuprot drugom, razdvojena rijekom.
Kamenolomi zapošljavali stotine ljudi
Razvoj kamenarske industrije nije značio samo otvaranje novih kamenoloma.
Promijenio je i život Jablanice.
Prema historijskim zapisima, tadašnji koncesionari i poslodavci zajedno su zapošljavali više stotina radnika, uglavnom neškolovanih mladića iz okolnih jablaničkih sela.
Za brojne porodice koje su se do tada uglavnom izdržavale poljoprivredom, mogućnost rada u kamenolomima značila je novi izvor novčane zarade.
Radni uslovi bili su teški. Brojni radnici obavljali su zahtjevne fizičke poslove za male nadnice.
Istovremeno su razvoj eksploatacije i nova radna mjesta privlačili ljude iz drugih krajeva. U Jablanicu su dolazili poslovođe, nadzornici, trgovci i stručni radnici, a postepeno su se otvarale i nove zanatske radnje.
Kamen je tako počeo mijenjati ne samo privredu nego i izgled i strukturu samog naselja.
Od privatnih koncesionara do velike industrije
Drugi svjetski rat i novi društveni sistem nakon 1945. godine potpuno su promijenili način organizovanja kamenarske industrije.
Dotadašnji model privatnih koncesionara zamijenjen je proizvodnjom organizovanom kroz državna, a kasnije društvena preduzeća.
Da je kamenarska djelatnost u Jablanici nastavila živjeti i u novom sistemu potvrđuje i Službeni list Narodne Republike Bosne i Hercegovine iz 1952. godine. Među preduzećima Narodnog odbora Sreza konjičkog tada je navedena i „Industrija granita – Jablanica“.
Današnje preduzeće „Granit“ d.d. Jablanica u vlastitoj poslovnoj dokumentaciji svoje osnivanje datira u 1964. godinu, kada je osnovano pod nazivom „Kamenolom granita“ Jablanica.
Iza tog imena, međutim, nalazi se mnogo duža kamenarska tradicija.
Prije „Granita“ bili su Rothan, Mihajlović, braća Ras, Lapčević, Miler, Arnautović, Ćećez i drugi privatni koncesionari, poduzetnici i stotine radnika čiji su životi bili povezani s jablaničkim kamenom.
Posebno upečatljiv trag tog gotovo zaboravljenog vremena ostavila su dva velika poslodavca čija su se preduzeća nalazila na suprotnim stranama Neretve.
Mihajlović na desnoj.
Ras na lijevoj.
Iz tih privatnih kamenoloma prije više od jednog stoljeća počela se razvijati industrija koja će kasnije postati jedno od najprepoznatljivijih obilježja Jablanice.
Više od stoljeća kasnije – Granit u teškoj borbi za budućnost
Priča koja je počela prije više od jednog stoljeća danas ima mnogo neizvjesniji nastavak.
„Granit“ d.d. Jablanica, preduzeće koje je decenijama bilo jedan od simbola ovog mjesta i nastavilo dugu tradiciju eksploatacije i obrade jablaničkog kamena, nalazi se u stečaju još od januara 2010. godine.
Više od 16 godina kasnije stečajni postupak još nije završen.
Posljednjih godina pokušava se pronaći model kojim bi preduzeće dobilo dugoročniju perspektivu, ali su planovi reorganizacije, ulaska strateškog partnera i rješavanja pitanja koncesije i dozvola nailazili na brojne prepreke.
Posebno težak period obilježio je početak 2026. godine. U martu je bila naložena obustava eksploatacije na eksploatacionom polju Ploče, a najavljeno pečaćenje lokacije tada nije provedeno jer je inspekcija na terenu utvrdila da je kapija zatvorena, pristup zabranjen i da su već provedene mjere propisane rješenjem o zabrani eksploatacije.
Sve se to događa preduzeću čija historija nije važna samo zbog kamena.
„Granit“ je generacijama bio povezan sa životom Jablanice – radnim mjestima, porodicama koje su živjele od kamenarske industrije i proizvodom po kojem je ovaj kraj postao poznat mnogo dalje od doline Neretve.
Tokom 2026. godine dogodila se i velika promjena u upravljanju stečajnim postupkom. Općinski sud u Sarajevu imenovao je 1. jula Ilmu Mehić-Jusufbašić za novu stečajnu upraviteljicu, nakon dugogodišnjeg mandata Abida Šarića. Sud je u septembru potvrdio i da se stečajni predmet i dalje vodi kao otvoren.
Tako se priča o jablaničkom kamenu, započeta prije više od jednog stoljeća s prvim koncesionarima i kamenolomima, danas nalazi pred potpuno drugačijim izazovima.
Nekada su u Bukov pod stizali klesari, otvarani su novi kamenolomi i posao je privlačio desetak privatnih koncesionara. Kasnije je iz te tradicije izrasla velika industrija koja je zapošljavala generacije Jablaničana.
Danas je pitanje mnogo jednostavnije, ali i mnogo teže:
kakva budućnost čeka Granit i stoljetnu kamenarsku tradiciju Jablanice?
